Mamy prawo do mieszkania w pięknym mieście - Refleksje po festiwalu Otwarte Ogrody

Jeremi T. Królikowski

Mamy prawo do mieszkania w pięknym mieście. Tak zaczyna się manifest lubelskiego Forum Kultury Przestrzeni.

Można dodać, że mamy prawo do mieszkania w pięknym, dobrym i prawdziwym mieście. Miasto-ogród jest, tak jak we Włochach, prawdziwym miastem, a jest wiele innych, które są tylko nazwami miast.

Miasto nie jest tylko maszyną, nie tylko organizmem, lecz żywą istotą, która ma swego ducha, ducha miejsca. Podręcznik poświęcony rewitalizacji miast rozpoczynają słowa świętego Augustyna: „Miasto to nie tylko domy i ulice ale także domy i ich nadzieje.” Już ćwierć wieku mija od czasu gdy gdańska architekt, Katarzyna Rutkowska sformułowała myśl, że miasta są galerią uczuć ich mieszkańców.

Zdegradowana przestrzeń jest wynikiem braków kultury przestrzeni, świadectwem zaniku uczuć, zachwiania hierarchii wartości co prowadzi do niezrównoważonych przemian. Zachowanie wspólnej hierarchii wartości pozwala na uporządkowanie sprzecznych interesów. Władze samorządowe zbyt często stawiają sobie za cel jedynie powiększanie dochodów jednostki, którą zarządzają. Dziennikarze szukają sensacji i konfliktów. Inwestorzy i deweloperzy przede wszystkim kierują się chciwością. Ekolodzy patrzą na skutki jakie ponosi przyroda i rzadko myślą o ludziach, a miłośnicy zabytków nie uznają innych racji niż zachowanie autentycznej substancji bez względu na jej stan i przeznaczenie. Każdy ma swoją rację. Mieszkańcom zostają jedynie protesty, a przecież to oni płacą podatki, które potem urzędnicy wydają mniej lub bardziej sensownie.

Przestrzeń jest jak powietrze. Zaczynamy dostrzegać gdy jej zaczyna brakować, a przecież w niej jesteśmy, żyjemy i poruszamy się. W niej znajdujemy miejsce, które poza nią nie istnieje.

Mówiąc o rewitalizacji myślimy o przywracaniu życia podupadłym dzielnicom i obszarom, ale pierwszym krokiem jest reanimacja, przywrócenie ducha, oddychania. Gdy duch opuści miejsce trudno tchnąć go na nowo. Nie zysk więc powinien być celem rewitalizacji chyba, że jesteśmy w stanie wycenić nie tylko budynki, drogi i instalacje, ale też drzewa, a przede wszystkim ludzkie szczęście i satysfakcję.
Rewitalizacja opiera się o tradycję miejsca, rozpoznanie własnej tożsamość i wizję, która pozwala uruchomić potencjał miejsca, wydobyć jego ducha.
Szczególnie niepokojące jest odwoływanie się do szczegółowych wytycznych na podstawie, których powstały miasta ogrody w Anglii. Angielskie ogrody różnią się od polskich zarówno wielkością samego miasta, wielkością działek, rodzajem własności, charakterem przestrzeni publicznej. Dziś wzory te stają się wygodne dla deweloperów lansujących gęstą zabudowę w otoczeniu niskich domów jednorodzinnych. Howard nie był doktrynerem. Za wzorzec miasta-ogrodu uznał też średniowieczny Kraków z Plantami i podwórkowymi ogrodami. Wypracowane w czasie II Rzeczpospolitej wzorce polskich miast ogrodów były w latach komunizmu niszczone. Obecne niedomagania nie polegają na odmienności polskich rozwiązań od angielskich realizacji, lecz na odebraniu obywatelom praw do decydowania o własnym mieście. Czynią to niestety nadal władze samorządowe, a ułatwia im to indolencja władz państwowych, które w imię fałszywie pojętej wolności pozwalają na rozszarpywanie przestrzeni przez deweloperów. W końcu za tego rodzaju działalność płacą wszyscy mieszkańcy, zarówno dawni jak i nowi. Niestety, nadzieje lat 80-tych, że w niepodległej Polsce urbaniści będą tworzyć przyjazną przestrzeń dla mieszkańców, okazały się złudzeniem.

Miasta staną się piękne, dobre i prawdziwe gdy choćby część mieszkańców zacznie wymagać od władz samorządowych, państwowych, od planistów, inwestorów tego by celem zrównoważonego rozwoju był człowiek, a nie budżet i statystyka, które są tylko narzędziami.
Wyzwolenie świadomości w mieście ogrodzie Włochy następuje. Konferencja i Warsztaty Otwartych Ogrodów, planowana wystawa, dalsze perspektywy działań, to wszystko świadczy, że miasto żyje, że odnalazło swego ducha. To pozwoli przezwyciężyć przeszkody i znaleźć właściwe rozwiązania.